Ontmanteling en hergebruik van isolatiematerialen [deel 2]
Van vooronderzoek en ontmanteling tot prestatiebeoordeling en hergebruik
In deel 1 kreeg u tekst en uitleg bij het project Start2ReuseInsulation. Nu u de theorie achter de kiezen heeft, nemen we u stap voor stap mee door het volledige proces: van vooronderzoek tot ontmanteling, prestatiebeoordeling en hergebruik. We belichten daarbij ook de meerwaarde van de tool, die in primeur wordt voorgesteld door Hannelore Goens, onderzoeker bij Odisee.
Vooronderzoek en inventarisatie
Neemt u het in overweging om bij afbraak isolatie te recupereren, dan is een grondig vooronderzoek een absolute must. Idealiter start u met een analyse van de as-builtplannen, voert u een ontmantelingsproef en één of meerdere testboringen uit, en maakt u een inventaris op. Zo krijgt u zicht op materiaaltype, dikte, bevestigingswijze en andere eigenschappen van het aanwezige isolatiemateriaal.
Let op! Als u asbest, schadelijke stoffen, structurele (water)schade of een situatie aantreft waarbij de veiligheid tijdens ontmanteling niet gegarandeerd kan worden, adviseren de onderzoekers om selectieve ontmanteling voor hergebruik te laten varen.
Om correct te kunnen beoordelen of de isolatie geschikt is voor hergebruik, zijn er nog tal van extra parameters waar u rekening mee moet houden. Denk daarbij aan hoeveelheid, bereikbaarheid, marktvraag, opslag, afmetingen, sloopwijze en demontagetijd. Om het voor u economisch interessant te maken, is het belangrijk dat u voldoende materiaal van hetzelfde type kunt vrijmaken. Stuit u op PUR-/PIR- of XPS-platen van vóór 2004, dan raden experts aan om deze onbewerkt te laten en duidelijk te markeren. Het gevaar bestaat er namelijk in dat deze F-gassen bevatten. De tool van 'reuse insulation' geeft hier meer duidelijkheid en uitleg over.
Ontmantelen of niet?
De beslissing of u het materiaal zult recupereren of niet, valt best vóór de eigenlijke ontmanteling. Dat klinkt als een open deur intrappen, maar het is wel degelijk essentieel. Neem uw beslissing op basis van een aantal handelingen. Maak proefopeningen of kernboringen op verschillende plaatsen en neem een volledig plaat of rol uit de constructie. Zo kunt u makkelijk een eerste inschatting maken van de toestand, het type materiaal en de mogelijke veroudering.
Is de isolatie nog in goede staat en ontmantelt u die correct, dan kan het materiaal vaak nog hoogwaardig terug worden ingezet. Belangrijk daarbij is dat u weet dat gerecupereerde isolatie die misschien niet meer voor een plat dak voldoet, misschien wel nog in een andere toepassing gebruikt kan worden. Een visuele inspectie komt altijd eerst.
Praktische tips bij ontmanteling
Starten doet u in de meeste gevallen met een proefboring of -insnijding. Dat beperkt het risico op beschadiging van het isolatiemateriaal. Meet de dikte van het materiaal en stel vast over welke materiaalsoort het gaat.
Platdakisolatie
Snijd bij een plat dak de daklaag in om de isolatie eronder vrij te maken. Wees voorzichtig bij volledig verlijmde isolatie. De kans is groot dat u tijdens het verwijderen de cachering beschadigt. Tip: verwijder bij grote dakoppervlakken niet meteen de volledige dakdichting. Werk in stroken, zodat de isolatie niet te lang onbeschermd blijft.
Isolatie bij hellende daken zonder sarking
Hier kan de isolatie makkelijk van binnenuit worden ontmanteld door de gipspleisterplaten in te snijden of door het latwerk te demonteren. Maak ook hier een proefinsnijding om te kunnen inschatten hoe diep u mag gaan, om te zien welke afwerkingslagen er zijn en hoe de isolatie bevestigd is.
Gevelisolatie
De ontmanteling van het buitenmetselwerk wordt best zo zorgvuldig mogelijk gedaan met zo weinig mogelijk beschadiging aan de isolatie. Dit kan o.a. door de voegen in te slijpen op de dikte van de stenen. Doe dit in grote vlakken op tijd te besparen. Mogelijks kunnen zo ook de gevelstenen gerecupereerd worden. Houd voortdurend de structuur van het gebouw in de gaten en werk van boven naar onder.
Losliggende isolatie en tand-en-groefplaten
Het spreekt voor zich dat losliggende isolatie het makkelijkst te recupereren is. Zijn de platen mechanisch bevestigd, dan kunnen die eenvoudig worden losgemaakt met een hefboombeweging. Uiteraard blijven perforaties achter en is er schade, maar het materiaal blijft wel deels herbruikbaar. Bij tand- en groefplaten snijdt u het best de tand bij de eerste plaat door. Dat maakt het makkelijker om de overige platen uit het geheel te halen en de overige tand en groeven te behouden.
Sorteren gebeurt gelijktijdig
Tijdens het ontmantelen heeft u het best een plan klaar om de isolatie te sorteren. Doe dat volgens drie 'categorieën': volledig herbruikbaar, deels herbruikbaar en niet herbruikbaar. Als u onmiddellijk sorteert, dan wint u tijd. Besteed ook de nodige aandacht aan labeling. Doe dat per soort, batch en type, zodat achteraf de oorsprong traceerbaar blijft. Wees ook aandachtig voor isolatiematerialen die duidelijk zwaarder aanvoelen. Dit kan namelijk wijzen op materialen die veel vocht hebben geabsorbeerd.
Prestatiebeoordeling
Een visuele inspectie komt zoals eerder gezegd eerst. Kijk naar sterke vervuiling, waterschade, ongedierteschade en grote ontmantelingsschade. Als u daar zicht op heeft, dan kunt u al knopen doorhakken.
Voor een beter zicht op de prestaties kunt u de digitale tool inschakelen. Die zal u op basis van uw input en de resultaten van de 67 onderzochte cases een indicatief prestatieprofiel van de gerecupereerde isolatie voorschotelen. Zo heeft u een idee van de technische prestaties die het materiaal mogelijk nog haalt. Uiteraard is dit geen volwaardige, feitelijke meting van uw materiaal. Wilt u zeker zijn, dan zijn genormeerde materiaalproeven nodig. Als de isolatie ook aan de EPB-voorschriften moet voldoen, dan is het belangrijk om te weten dat u, in het geval er geen technische fiches beschikbaar zijn en u geen gecertificeerde laboproeven laat uitvoeren, de (lambda)waarde bij ontstentenis moet invoeren in de EPB-berekening. Informeer voor alle zekerheid bij de EPB-verslaggever.
Hergebruiktoepassingen
Garanties kunnen niet gegeven worden, toch gelooft Goens dat veel isolatiematerialen een tweede leven kunnen krijgen. Zij baseert zich puur op de resultaten van het onderzoek.
PUR/PIR-plaatmateriaal kan, volgens de onderzoeksresultaten, vaak opnieuw ingezet worden voor de isolatie van platte daken, vloeren en gevels. De voorwaarde is dat u aandachtig bent en uitkijkt voor platen met PUR-schuim en platen die dimensioneel uitzetten bij hogere temperaturen en relatieve vochtigheden.
Ook voor minerale wol en biobased isolatiemateriaal uit hellende daken zijn er opties. Deze kunnen opnieuw worden gebruikt voor het isoleren van hellende daken, maar ook voor wanden en in houtskeletbouw.
XPS vertoont qua prestaties intrinsiek de meest stabiele resultaten. Dat maakt ze geschikt voor toepassingen in platte daken, vloeren en gevels. Goens schat de kansen voor hergebruik van EPS iets minder hoog in, zeker in België. In eerste instantie vanwege de lage kost van nieuwe isolatie, maar ook de gevoeligheid voor schade tijdens ontmanteling speelt het materiaal parten.
Oud en nieuw combineren kan in principe ook. Bij een plat dak kan oude isolatie als onderste laag geplaatst worden, met erbovenop nieuwe isolatie.
Is het sop de kool waard?
Maar dan nu de vraag van 1 miljoen. Is ontmanteling een haalbare kaart en levert het de bouwprofessional effectief iets op? “Voor slopers kan selectieve demontage wel degelijk lonen. De huidige Vlaamse wetgeving verplicht hen al enkele stromen selectief te sorteren, hergebruik vereist met andere woorden niet per se veel extra inspanning.
Voor handelaars van bouwmaterialen kan het een nieuw businessmodel opleveren in de vorm van een nieuw productgamma. Op dit ogenblik worden hergebruikmaterialen zoals isolatie voornamelijk aangeboden door gespecialiseerde handelaars. Voor aannemers, architecten en handelaars kan kennis over hergebruik een belangrijke troef zijn als ze bepaalde overheidsopdrachten willen binnenhalen.”
Er zijn uiteraard ook nog een aantal remmende factoren. Volgens het onderzoeksteam kost gerecupereerde isolatie vandaag ongeveer evenveel als nieuwe. Verzekering, aansprakelijkheid, certificering, marktacceptatie en het gebrek aan goedkope genormeerde testen blijven pijnpunten. Daar komt nog eens bovenop dat opslag ook niet goedkoop is. “Idealiter is de bestemming al vóór de ontmanteling bekend en gaat het materiaal rechtstreeks van donor naar ontvanger.”
DE DIGITALE TOOL
De digitale tool wordt gevoed door de resultaten van de 67 onderzochte cases. Die vaststellingen vormen, samen met uw eigen input, de basis voor de praktische richtlijnen. Als gebruiker heeft u de keuze tussen drie verschillende paden: ontmanteling, prestatiebeoordeling en hergebruiktoepassing. De informatie die u krijgt, hangt niet af van uw specifieke beroepsdomein, maar wel van de vraag die u selecteert.
1. Ontmanteling
Wie wil ontmantelen, krijgt vragen over onder meer de vorm en het type van de isolatie, het volume of de hoeveelheid, afmetingen en bevestigingswijze. Om een beter resultaat te bekomen en om een overzicht per batch te realiseren, kunt u de foto's, technische fiches en plannen van uw specifieke project toevoegen. Op die manier verzekert u dat het materiaal traceerbaar blijft. Op basis van uw antwoorden geeft de tool richtlijnen voor en aandachtspunten bij ontmanteling.
2. Prestatiebeoordeling
Wie een goed zicht wil op de intrinsieke kwaliteiten van het ontmantelde materiaal, beantwoordt in de tool vragen over onder meer het materiaaltype, productiejaar, leeftijd en technische kenmerken. Op basis van de antwoorden genereert de tool een rapport met voorgestelde technische kenmerken, gebaseerd op de resultaten van het onderzoek. "Daarbij worden ook richtlijnen meegegeven voor de herintegratie van de isolatie in een nieuwe toepassing. Gebaseerd op de bestudeerde veroudering en eventuele degradatie wordt er telkens meegegeven waarop gelet moet worden als je de isolatie wil hergebruiken in een nieuw project."
3. Hergebruiktoepassing
Bij dit pad selecteert de gebruiker het voorziene bouwelement, de opbouw en de vereiste eigenschappen. Automatisch worden alle mogelijke isolatiematerialen uit de cases getoond die daarbij aansluiten. De materialen zijn ingedeeld in drie categorieën: geschikt, beperkt/onder voorbehoud geschikt of niet geschikt. De gebruiker krijgt zo een goed beeld van welke materialen hij kan inzetten met de ingegeven vereisten. "Architecten kunnen tijdens het ontwerpproces bepaalde parameters aanpassen en zien dan onmiddellijk welk soort isolatie dat voor een toepassing in aanmerking komt", zegt Goens.
De tool is niet gekoppeld aan de actuele voorraad van een materialenhandelaar. Alleen de cases die binnen Start2ReuseInsulation zelf werden onderzocht, zijn erin opgenomen.
Meer dan een beslisboom
De tool is onderdeel van een website waarop u ook algemene informatie over ontmanteling, prestatiebeoordeling en hergebruik kunt vinden. Daarnaast is er ook een databank met de onderzochte cases en informatie over de gebruikte beoordelingsmethodieken, schadebeelden en tips over hoe u kunt omgaan met isolatiematerialen waarin mogelijk schadelijke stoffen aanwezig zijn.
Geen certificaat of garantie
Een belangrijke kanttekening: de tool certificeert niets, biedt geen garantie en vervangt geen projectspecifiek technisch advies. Daarvoor moet nog steeds een gespecialiseerde partij worden ingeschakeld die genormeerde testen uitvoert en/of het project ter plaatse beoordeelt. "De tool geeft een eerste indicatie en dient als hulpmiddel om te weten te komen of het effectief de moeite loont om dit proces op te starten", zegt Goens.
Toekomst: koppeling met beschikbare materialen
Volgens de onderzoekers zou de tool in een vervolgproject verder kunnen worden uitgebouwd met meer cases en een koppeling aan effectieve stocks en donorgebouwen. Gebruikers zouden dan in realtime kunnen zien welke isolatie beschikbaar is, welke prestaties eraan gekoppeld kunnen worden en waarvoor het materiaal mogelijk kan worden ingezet.
